Kûy a Spî

24 Nisan 2015

ZOGPA;ZOXPA VEYA ZUEXPA KÖYÜM'ÜN TANITIMI HAKKINDA DERLEDÎĞÎM BÎLGÎLER




ZOGPA;ZOXPA VEYA ZUEXPA KÖYÜMÜN ETÎMOLOJÎSÎ (ÎSMÎ) ÜZERINE DERLEDÎGÎM BÎLGÎLER ?




Bu ağaçlar ne hoş,

bu çiçekler ne güzel:

Fakat bunlar benim ülkemin ağaçları ve çiçekleri değil,

bana hiçbir şey söylemiyorlar.

 

 

 

                            DEWE ZUEXPA ( ZUEXPA KÖYÜ)

 


Kürd aydını Dr. Nureddin Zaza'nın şiirinden bu alıntıyı yaparak köyüm Zuexpa,Zoxpa hakkında bu yazıyı kaleme alıyorum.

         

* Yıllar önceydi merhum babam Hacı Keko Almanya'ya ziyaretimize gelmişti.

 * Babamla kaldığım şehirin çarşısını turlarken. 

* Dersim'li aydın ve saanatçı kimligi olan bir arkadaşla karşılaşmıştık. 

* Babamın hal hatırını sorduktan sonra ? Babama sorduğu bir soruda hala

   hafızamda ? 

* Amca, Almanya'yı nasıl buldun diyerek , gel artık sende burda kal , nasıl olsa

   çocukların da burda, Almanya'da sağlık,adalet hukuk ve ekonomik olarakta

   bir sorunun yok dedi.


* Merhum babam Dersim'li arkadaşa dönerek doğrudur oğlum çok iyi

   biliyorum.

 * Almanya halkının dini beni alakadar etmiyor,  biliyorum buranın sistemi

  adaleti hak,hukuk ve vicdani Türkiyenin sözde islam olan sistem,hak ve

   adaletinden çok çok üstündür. 

* Babam devamla Dersimli arkadaşa dediki  ! 

* Almanya çok iyi ve güzel olabilir ama benim memleketim değilki ! çünkü ben

   onların ne dilini,ne dini ni nede kültürünü biliyorum. 

* Ve devamla bir yer dilini,kültürünü dinini bildiğin insanlarla ancak iyidir. 

* Ve ancak orası senin memleketin olur.



***********

* Köyüm eski ismi Zoğpa,Zoxpa,Zwexpa,Zuexpa şeklinde telaffüz edilir.

* Köyüm Türkçeleştirilmiş ismi Beydoğan,olup hiçbir anlam ifade etmiyor.

*  Îsminin değiştirilmesi tamamen asimle amaçlıdır.

* Köyümün eski ismi'nin etimolojisi "kökeni" üzerine epeyce araştırmalarım

   oldu.

* Bu konuda taraf gazetesinde "Kelimebaz" köşesinde etimoloji uzmanı olan

   Sevan Nişanyan'a  yıllar önce E-mail yolladım.

* Sağolsun, kısa sürede cevap verdi.

* Köyümle ilgili yaptığı bilimsel araştırma ve incelemelerde Zuex,Zog,Zox,Zwex

   kelimesinin kökü hakkında herhangi bir bilgiye ulaşamadı.

*  Halk ararsında yaygın kullanılan isim Zoxpa'dır. Zog "başlangıç" sözcügü

   oldugu için kök sayılır.

* Pa kelimesi ise ayak anlamında veya eylem amacıyla kullanılmaktadır.


 ***********

* Etimoloji bilimi ülkemizde bilimsel,

  yöresel veya halksal, Kemalist olmak üzere üçe ayırabiliriz.

*Köyümün etimolojisi'nin bilimsel karşılığını çözemedigim için Osmanlılar

  döneminde telaffuz edilen yöresel ve halksal ismi Zoğpa'dır.

*  Kemalist ve bilim dışı etimolojik ismide uydurma ismi Beydoğan'dır.

* Halk etimolojisindeki kelimeler genelde yakıştırma şeklindedir.

* Halk Etimolojisinde dilde olmayan bir sözcüğün anlamca yakın bir sözcükle

   karşılanması şeklinde de yapılabilir bazen.

* Halk etimolojisinde bazen kelimelere efsaneler yükleyerekde ifade edilir.

Bu bilgilerden hareketle köyümün ismini halk etimolojisi tanımıyla,bugüne kadar yapılan yorumlarla ifade etmeye çalışacağım.

   Beydoğan isminin maddi ve bilimsel bir değeri olmadığı için hiç değinmeyecegim. Çünkü Beydoğan ismi resmi-ideolojinin "kemalizm" kürd coğrafyasında tamamen asimle amaçlı taktığı bir isimdir.



***********

* Ben ağırlıklı olarak Zoğpa,Zox ve Zuexpa  isimleri üzerinde durmaya

   çalışacağım.

* Bu kelime'nin anlamını yıllar önce 1970'li yılların başında Şeyh Said'in 

  oğlu Şeyh Selhaddin köyüme gitiginde sormuşlar.

* Şeyh Selhaddin'nin verdiği cevap tabiki ilginç Zoğpa kelimesi Zor-pa "ayak-

  zoru"kelimesinden gelebilir anlamını yüklemiş.

* Çünkü köy çok dağlık coğrafyası uçurumlarla dolu olduğu, köy 1970'li yıllara

   kadar yolu olmadığı için araba yüzü görmedi.

* Bu yüzden bu köye ancak ayak zoruyla gelindigi için o anlamı yüklemiştir.

* Yine köy hakkında bilgisi olan bir yakınıma Zog,Zuex kelimesinin kökeni

  hangi dilden veya bilgisi olup,olamdığını sorduğumda ! Bana çok mantıklı 

  gelen bir cevap vermişti. 

* Zuex kelimesi tarla veya meralarda biçilen otlar önce düzeltilerek,sonra

   burma ve demet haline getirilir.

* Otun düzeltilmesine Guewdere mıntıkasında Zuex denilip,burma ve demet

   halinede "patil vaş" denilir.


************

* Şeýh Said'in kardeşi Şeyh Tahir'in köyün etimolojisi üzerine bir

   değelendirmesi vardır.

  Örnek vererek sunu söylemiş, Züwer veye züver suyun yanında anlamına

   gelmektedir.

* Zoğpa içinde zazaca bir deyim kulanmış "pay pay Qeymı" Türkçesi

  "adım,adım yukarı"anlamına gelir demiştir. 

* Tabi hayata olmadıği için bu argümanı hangi maddi kaynaga

   dayandırıyor,bilmiyorum. 

* Ben sadece söylenenleri burada kayıt altına alıyorum.

* Yine Zoğpa kelimesi hakkında başka bir yaşli köylümüz anlamının "pamend"

  türkçesi geri kalan anlamındadır. Tabi bu değerlendirmeler halk (halk 

   etimolojisi) ararsında söylenenlerdir.

* INDEX-ANATOLICUS denilen Türkiye yerleşim birimleri envanteri adlı bir proje vardır. 

* Bu proje TC sınırları içersinde halen var olan ve geçmişte kullanılmış tüm yer

   adlarını belgelemktedir. 

* Bu işin yönetmenide dil bilimcisi Sevan Nişyandır.

* Zuexpa köyüm bu projede kopyaladığım bilgilerle ismi hakkında bilgiler

   aktarılmaktadır.

   Beydoğan köy - Palu (Gökdere/Guewdere bucağı) - Elazığ/Xarpet

   1928 K: Zoğpa [ Kürd zoxpal "belensırtı" ]

* Belen kelimesi coğrafik bir kavram olarak TDK kayıtlarında

   "Dağ üzerindeki yüksek geçit,dik dağ yolu anlamına gelmektedir.

 

Tüm bu söylenen ve yazılanlardan  kısaca şu yargıya vardım. Köyümün etimolojisi ağırlıklı olarak coğrafik zorluk ve kavramlardan isminini aldıği yönüdedir.  Tabi tüm bu bilgiler araştırma ve incelemeler sonucunda derlediğim bilgileri sizinle paylaşıyorum.



                                    LEWEY SEHBE







ZUEXPANIN  COĞRAFÎK SINIRLARI ÎÇINDEKΠ YERLERÎN KIRDKÎ/ZAZAKÎ ÎSIMLERÎ



Coğrafik yerin kırdki ismi   /  Coğrafik bu yerin bulunduğu yer



* Lewe qol züver                         * Züver zuexpa arası olup, sınırı züwerden başlıyor.

* Merge Cafrun                          * Sınır züwer

* Tırbe kêy Êyş                             * Nawer Tunst, heti cafrun "Züğer" ser.

* Care Qil bej                                * Naver Tust

* Lewe rêz                                    * Mezel Tunst ser

* Guele Moren                               * Veri tunst heti pul ser

* More Pul                                     * Ser dewe pul

* Leme hew                                   * Heti pul ser

* Queceke Mehmudo                     * Heti Pul ser,  (4 Pulic ityad kişey)

* Lewe rasti                                   * Binate Zuexpa û Beglerun

* Geme kurdıno                             * Binate Pul Zuexpa, Vatışun guere wagt veri itya daristunıb.

* Begler                                        * Rahar Pakuni û Pul ser nızdiye Zuexpa

* Gema Pil                                    * Begler ra cuar dueş sêr binate Pakunı û Zuexpa

* Gema xic /serbun                        * Sınır Zuexpa û Pakuni

* Serbun Pil                                     *      "                "

* Ware Merg                                * Ware Zuexpawo pilu, binate Zuexpa,Matun û Miyalun

* Lewe Querçiyer                           *  Binate Zuexpa û Pakuni

* Mazmerg                                    * Binate Zuexpa û Pakuni

* Bin cir                                        * Bin ware merg

* Zavil Hesun                                 * Bin dewıd

* Lewe Quec                                 * Sınır Miyalun

* La Miunin                                   * Sınır Zuexpa û Miyalun

* Cajmi/Jajmi-lewe text                  * Binate Metun û Zuexpa

* Yeno Xic                                    * Binate Geydmem û Zuexpa

* Xelegene                                    * Binate Zuexpa û Ğeydmem

* Weka Pil                                    * Sınır Hatek

* Que Züwer                                   * Binate Hatek û Zuexpa

* Sehbe                                        *Binate Zuexpa û Xeylun

* Qese Hesun                               * Bin dewe zuexpa, heti zuexpa ser

* Qeşe isun                                   * Het Xeylun ser Wever

* Merga pil/Bırk merga cuarin    * Ware mergra binena diar

* Vasini                                        * Binate Tunst,Zuexpa....................

* Sinzyer                                      * Veri beglerun /cer guel

* Siya bel                                     * Veri beglerun cayi piyor daristun (Cey kasmununo)

* Mer Ware                                 * Cay Mehmuduno piyore yi daristun.

* Zıme                                         *Bin dewe Zuexpaw,bin bun rehmetli Mudikid.

* Sed Ware                                   * Rahar ware merg seru.

* Muryeri                                     * Dueşe spi/rahar ware merg sero

* Yene Que  /Çalig                        * Rahar ware merg ser, cay Heci Ali Teyr yıno

* Yego gor                                   * Cay Mehmuduno ho rahar ware merg ser.

* Geyd                                        * Kiste dewid zerrey deriyo,arye Haci Tahar ho ityad.

* Sualsin/salsin                           * Wever geydo

* Yene xel                                   * Ver qese Isun heti naver

Yukarıdaki coğrafik isimlerin Kırdki/Zazaki orjinal isimlerini yazdım. Bu isimleri daha çoğaltabiliriz. Bu isimlerden anlaşılacağı gibi coğrafyada tek Türkçe isim yeri bulamazsınız. Ayrıca Zuexpa köyü Dakun mıntıkasında coğrafiyasıyla  (arazi,yayla,tepe,vadi v.s) ile sınırı en geniş olan bir köy olduğunuda hatırlatabilirim.



ZUEXPA KÖYÜNDEKI ÎNSANLARA KIRDKÎ TAKILAN BAZI ÎSÎMLERDEN  NUMUNELER

 


* Zuexpada kırdki takılan isimlerden en dikkat çekicilerden

   bir kaçını yazmak istiyorum.

 

ERKEK ÎSÎMLER

* Keko,Pışar,Qubık,Cındi,Farıs,Rızgo,Feriz,Meheddin,Ereb,Yıbış,Rüstü,Reso,Mehik,Yado,Mujdun,Behri,

  Îsimleri en çok takılanlardır.

 

BAYAN ÎSÎMLERÎ

 

* Gule,Gunce,Şeyla,,Yınce,Hewe,Qede,Rınde,Firaset,Fide,Xece,Züeyra,Sare,

  Wecidaa,Beriwun,Zırav,Zive

  Keje,Newşe,Zarac,Sare,Mızgin,Kewe,Derde ismi ençok bulunan isimlerden

  birkaçı,

* Zuexpa köyünde dikkatimi çeken bu isimler'in hepsi kürdçe/kırdki

   diyalektiğine aittir.

* Zaten 30 yıllık ulusal kurtuluş mücadelesinin ivme kazanmasıyla köyün 

  birçok duyarlı genci çocuklarına Kürdçenin diğer diylektiği olan Kurmanciden

  de isimler takmaktadırlar.

* Bu isimlerin detaylarina girmeyeceğim. 

* Yukarıda yazdığım isimler 1980 öncesinde köyde en revaçta olan isimlerdir.

* Bu isimler halk arasında yazıldığı gibi bilinmesine rağmen

* Türk devletinin nüfus memurları bu isimleri nufus kütüklerinde 

   türkçeleştirerek veya kırdki/zazaki dilinin ahengini bozarak kayıt etmişlerdir.

* Bir iki numune vermek istiyorum. Babamın halk arasında,köyde yakın akraba

  çevresi içinde ismi Keko olarak bilinir. 

* Ama nufus kütüğünde ise bilinçli olarak KEKÎ olarak tescil edilmiştir.

* Bayan isimlerinden XECE ismide genelde XECE-SIYABEND öyküsünden

   etkilenerek takılan bir isimdir. 

* Türk nüfus idaresi bu ismi kendince çevirerek HATICE olarak nufus

   kayıtlarına geçirmiştir.

* Zuexpa daki coğrafik yerlerinin kırdki isimleriyle bayan ve erkek isimlerinden

   en çok kullanılan kırdki isimleri hatırlatmaya çalıştım. 

* Zuexpa köyü kırdki/zazaki kültürünün en doğal ve zengin yaşandığı köylerden

   biri olduğunu söyleyebilirim.

Köyüm Zoxpa'la ilgili şimdilik bu bilgileri sizinle paylaştım.Îlleriki dönemde ekonomisi, tarihi yaşamından kesitler ve coğrafyasıyla ilgili bilinmiyenleride paylaacağım,

  Selam ve saygılarımla,

                                                                             Orhan Zuexpayıc.


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder