Kûy a Spî

13 Ocak 2013

CEBAXCUR'DAN BIR PORTRE SADIN AGA"SEDIYE TELHA"

CEBAXCUR'DAN BIR PORTRE SADIN AGA"SEDIYE TELHA"

Mon, 09 April 2007 21:47

BIRINCI BÖLÜM

CEBAXCUR'DAN BIR PORTRE SADIN AGA"SEDIYE TELHA"

"Tarih denen sey,cinayetlerin ve felaketlerin bir tablosundan baska bir sey degildir."

Voiltaire

Sadiye Telha ismi cocuklugumdan itibaren yasli degerlerimizin Sex Said hareketindeki kahramanlarin öykülerini anlatirlarken hafizamda kalan bir isimdir. Dogrusu,bu degerli Kürd direniscisi'nin mücadelesi ve ismi hakkinda maalesef bugüne kadar birsey yazilmadi. Oysa bu Kürd direniscisi idam edilme gerekcesi, Suriye Kurdistanindan "bin xete" dönüsü Xoybun cemiyeti adina faaliyetlerde bulunmasi, cemiyetin toplantisina istirak etmesi gerekce gösterilmistir. Xoybun üyesi ve aktif calisani olarak Türkiye tarafindan idam edilen tek kisidir. Xoybun toplantisina katilip,sonradan cikarilan af kanunu ile Türkiye'ye gelen bircok Kürd sahsiyeti'ni taniyoruz. Bu sahislardan Sediye Telha'nin örgütle iliskisi gecte olsa tesbit edildigi icin idam edildigine görebiliyoruz.

Sediye Telha'yi uzun süreden beri yazmak istiyordum. Ama,bu degerli Kürd savascisi ve siyasetcisi'nin yasami,ailesi ,asireti ve yasadigi cevre hakkinda elimde yeteri kadar bilgi'nin oldugu,ama asil en önemlisi siyasi,askeri ve diplomasi faaliyetleri hakkinda yeteri kadar bilgiye sahip olmadigimi belirtmek isterim. Bu bilgilerin cogu günümüze kadar sözlü kaynaklardan ulasan bilgilerdir. Son dönemlerde Kürd arastirmacilari'nin Xoybun cemiyetile ilgili yazmis olduklari makale ve arastirmalarda Sadi Aga "Sediye Telha" ismi sik,sik gecmesine ragmen yazili olarak bu degerli Kürd direniscisi ve dava adami hakkinda maalesef yeterli bilgilere sahip degiliz. Düsünün, Xoybun cemiyetine fiilen istirak eden Kürd aydinlari'nin cogu hakkinda kitaplar,arastirmalar ve biyografiler cizildi. Ama Xoybun örgütünün toplantisina katilan,cikarilan af kanunu'la ülkeye dönüp,illegal faaliyet yürüttügü icin idam edilen bu kisi unutulmuslugun bir öyküsü ve drami olarak önümüzde duran biri olarak görmek gerekir.

Diger taraftan bu Kürd sahsiyeti'nin Xoybunla ilgili faaliyetleri ve nasil ihbar edildigi hakkinda cok spekülasyon yapildigina'da sahit oldum. Sediye Telha'nin ihbari ile ilgili yakinlari ve köylüleri ile sifai yapttigim görüsmelerde saglikli olmayan ve tamamen tarafli, mesnetsiz ve önyargili olaylari farkli yönlere cektiklerini gördüm. Tarihsel ic cekismelerden kaynaklanan bu olumsuzluklar toplumumuzda gizli bir kin ve güvensizligin yansimasidir. Bu portre'de amacim bu Kürd degerini tanitmaktir. Yoksa halen gecmisten gelen asiretler,kabileler ve aileler arasindaki sig düsüncelere firsat vermeden olaylara bazi olgular isiginda eksikte olsa yazmaya calisacagim.Sediye Telha üzerine övünerek sunu anlatabilirim? tarihten gelen asiret,kabile ve aileler arasindaki olumsuzluklara ragmen bu Kürd degerinin mücadeleci,fedakar ve kahramanligi husussunda tüm kesimler hemfikirdir. Biraz daha net yazmam gerekirse Cebaxcur ve cevresinde Sediye Telhanin ailesi ve asiretiyle günümüzde veya tarihten gelen husumetler olsa dahi sahsina karsi büyük sevgi ve sayginin oldugunu ifade etmek isterim.

Sediye Telha'yi yakinen taniyabilmek icini mensup oldugu asiret ve köyünden biraz bahsetmek istiyorum. Sediye Telha Cebaxcur/Kanires icesinin Azizan köyündendir. Bu köy'ün demografisi kozmopolittir. Köyde birkac asirete mensup aileler yasamaktadirlar. Solaxi asiretinden tutun,Biriki,Azij "Kejun",Cibranli hatirimda kalan laridir. Köydeki asiretlerden Cibranlilar haric hepsi zaza'ca diyalektigini kullanirlar. köydeki tüm kabileler heriki dili cok rahat konusuyorlar. Sediye Telha Cibran asiretine mensup,bir aileden geliyor. Malumunuz Cibran asireti Kurdistanda ismine cok rastladigimiz bölgede agirligi olan bir asirettir. Bu asiret diger bir deyimle "Êsire Mala Suar"olarakda anilmaktadir. Cibran asireti agirlikli Gumgum olmak üzere,Kanires ve Bulanik ilcelerine dagilmis bir sekilde yasmaktadirlar. Azizan köyünün bu yigit evladi Xoybun toplantisina katilip,faaliyetlerde bulunmasindan dolayi idam edilirken,Türk devleti Azizan köyünde sehitlik abidesi kurarak her yil Kanires/Karliovanin Carlik Rusyasi isgalinden kurtulusu icin törenler yapmaktadirlar. Halbuki Ruslari bu mintikadan 3.Cibran alayi kumandani Baba Beyin kumandasi milis güclerile,Sex Serif 'in kumandasinda Cebaxcur ve Palu Kürdlerinden kurulu milis gücleri tarafindan kuratrilmistir. Asil kahramanlar maalesef Kürd ulusal direniscileri olduklari icin idam edilmislerdir.

Sadiye Telha'yi iyi taniyabilmek icin asiretin Kurdistan tarihinde ulusal mücadele basta olmak üzere,Hamidiye alaylari icindeki konumlarindan kisaca bahsetmek gerekir. Yine asiretin ulusal mücadelede feda edilen birkac degerinden kisaca bahsetmek gerekir. Bu bilgilerden sonra Sediye Telha'yi daha iyi anliyabiliriz.Osmanlilar tarafindan 1891 yillinda kurulan Hamidiye Alaylari'nin Gumgum,Kanires ve Xinis mintikasinda Cibran asireti tarafindan 4.500 kisiden olusan 3 Alay teskil edilir. Alaylarin subaylari ise Istanbul'da askeri egitim görmüs asiret cocuklarindan olusuyordu. Iste bu dönemde Cibranli Xalit Beg asiret mektebi ve buna ilaveten Istanbul Yildiz'daki Harp okulunu bitirerek kurmay subay olur. Kurdistan tarihinde Cibran asireti Xalid beg'in sahsinda sik,sik vurgulanir. Bu durumda askeri ve siyasi kisiligi "Azadi cemiyetinin kurucusu ve baskani" sifatindan kaynaklandigini belirtmek isterim.

Cibran asiretinde Xalit Beg disinda binbasi Kasim'da asiret mektebini bitirmistir. Kurdistan tarihinde meshur bir söz var ya "Her Bedirxan'nin bir yezdanseri vardir" sözünü maalesef Cibran asiretinde örnegi bulunmaktadir. Bu olumsuzluklar tarihimizde en önemli kirilma noktalarindan biridir. Tipki Reyberler,Cemile Cetolar,Binbasi Kaso'lar gibi cokca örnek verebilecegimz kisiler tarihimizin lanetlileridirler.Cibran asiretinde Xalit Beg Bitlis'te divani Harp mahkemesince idam edilirken,Sex Said'le beraber Diyarbakir Istiklal mahkemesinde asirete mensup,idam edilenlerde bulunmaktadir. Kürd ulusal mücadelesinde Sediye Telha'dan tutun,Mehmede Xelile Xetto gibi sahsiyetlerin isimleri ilk akla gelenlerdir. Yine sürgünlerde yasayan ve bine-xet Suriye Kurdistanin'da asirete mensup guruplar bulunmaktadir. Sediye Telha anlatilirken bu ayrintilardan'da bahsetecegim.

Sediye Telha'yi anlatirken ikinci esi ve kizi'na atfen yasanan bir iki anekdotu anlatmaya calisacagim. Sediye Telha ile ilgili bilgilerin cogunu yapttigim sohbet ve söylesilerle sözlü kaynaklara dayandirmakla beraber,bazi bilgileride yazilan makaleler ve kitaplardan yapilan derlemelerden elde etmeye calisttim. Tüm bu verileri kritize ederken,anlatilanlarin cogununun eksik zaman,yer ve tarih kavramlarinin yerli,yerine oturtulmadiginin sikintisinida yasadim. Bu durumda farkli yöntemlerle tercihimi kullandim. Bu tercihimi mümmkün oldugu kadar olgularla,verilerin yetersiz oldugu durumlarda bölgede ulusal meseleye vakif sahsiyetlerin anlatimlari ve mücadele icindeki bazi aile bilgilerinden yararlanmaya calisttim. Tarih bilimi,hele Kürdlerin tarihini arastirmak günümüzün dogru kavranmasi, gecmisi objektif olarak arastirilmasi ve aktarilmasina baglidir.

Yakin dönem tarihimizde yasayan canli taniklar olmasina ragmen bu kadar zorlaniyoruz. Belki diger uluslarda bu zorluk yoktur. Konu Kürdler ve Kürdlerin tarihi olunca islerin seyri degismektedir. Kürdlerin tarihini arastirmak ve yazmak tabir yerindeyse " igne ile kuyu kazmaya" benzer. Son dönemlerde Ismail Besikci Hoca'nin dedigi gibi Kürt tarihini artik Kürtler yaziyor belirlemesi cok yerindedir. Kürdler tarihini yazdikca felaketlerden uzaklasip,dahada yakinlasirlar. Yaklasik 8,9 aydir bu sitede Cebaxcur cevresinden portre,tarih ve cografik konularla ilgili makaleler yazmaktayim. Acikca söylemek istiyorumki yazdiklarim Kürd tarihiyle ilgilenen arastirmacilara belki kaynak olusturursa beni cok sevindirir.

Cebaxcur'la ilgili yazdigim portre ve anilar agirlikli yazilari yazarken cok duygulandigim bir olayi sizinle paylasmak istiyorum. Yazdigim bir makalede"Sex Tahir" ismi gecen sahislardan bir arkadas babasinin ismi gecttigi icin dikkatini cekiyor. Makalede tanitmaya calisttigim portrenin kahramanila, arkadasin babasi cok samimi iki dostturlar. Portresini yazdigim sahisin torunu ve arkadas Awrupa'nin ayni sehirinde kaldiklari,ama baba ve dedelerinin böyle bir dostluklarindan haberdar degilerdir.Iki arkadas birgün E-malimi alarak telefonumu aldilar. Ertesi gün telefonum calindiginda,iki arkadas sevincle makalemi okuduklarini ve senin sayende dostluklarinin daha'da percinlestiklerini söyleyince,cok duygulandim. Bu iki dosta ben sordum? baba ve dedenizin bu iliski ve dostluklarindan haberiniz yokmuydu? hayir dediler. Iste tarihimiz yazildiginda bu tür güzelliklerde görebiliyoruz.

Sediye Telhala ilgili genel bazi bilgiler sunmaya calisttim. Ikinci bölümde portresi,yasamindan bazi kesitler,sözlü kaynaklara dayali hatirimda kalan bazi anekdotlari yazmaya calisacagim. Bu Kürd degeri hakkinda elestiri ve bilgisi olan dostlarin katkisini beklerim. Elestiri ve eksiklikler ikinci bölümdeki bilgilerden sonra yazilirsa memnun olurum. Cünkü bu bölümde genel bilgileri sunmaya calisttim. Selam ve saygilar,

Orhan Zuexpayij 


******************


SADIN AGA "SADIYE TALHA" Ikinci Bölüm

IKINCI BÖLÜM

CEBAXCURDAN BIR PORTRE SADIN AGA "SADIYE TALHA"

" 3000 yillik gecmisin hesabini yapmayan insan günübirlik yasayan insandir."

Goethe

Alman filozof ve edebiyatcisi Gothe'nin bu belirlemesi yakin döneme kadar Kürd tarihi icin ne kadar dogru oldugunu görebiliyoruz. Sadiye Talha hakkinda ilk bölümde yasam öyküsüne fazla girmeden genel bir degerlendirme yapmisttim. Bu bölümde hakkinda yazilan ve söylenen anekdotlari aktarmaya calisacagim. Sadiye Talha hakkinda Peyama-Azadi sitesinde kisada olsa yakin dönemle ilgili degerli arastirmalari olan mamoste Tahsin Sever ve M.Emin Sever kisaca olsada deginmislerdir. Tahsin Sever'in bu Kürd savasci ve siyasetcisinin hakkinda yeteri kadar bilgi ve belge birakmadan gitmesinden dolayi hakli olarak yakinmaktadir.

Sadiye Telha'nin Suriye Kurdistaninda "bin Xet" yakin akrabasi ve asiretine mensup olan Cibranli Xalit Beg'in kardesi Ahmet Beg ve Halil Kilicoglula beraber cektirdikkleri fotograf elimizde bulunan diyebilirimki; tek belgedir.Bu fotograf Peyamaazdi sitesinde Tahsin Sever'in 1925 Seyh Said Hareketiyle ilgili yazisinda asilidir.
Ayrica Sediye Talha'nin bu fotograf disinda baska fotograflarinida görmek mümkündür. Örnegin Malmisanij'in "Cizira Botanli Bedirhaniler"kitabinin sonuna eklenen fotograflarda da Celaddet ve Kamuran Bedirhan kardesler,Memduh Selim ve Coligli Yado'la beraber cektirdigi fotografta bulunmaktadir. Bu fotograflarin cekildigi dönemler Xoybun cemiyetinin kurulus dönemine tekabül etmekedir. Ayrica cekilen fotograflarda Sadiye Talha'nin gerek Yado,gerek yakin akrabalariyla cektigi her iki fotografta üniformali elbiselerle cekildigi dikkat cekmektedir

Sadiye Talha'nin yasam öyküsüle ilgili yakin akrabasi olup,halen Awrupa'da yasiyan Nureddin Zorbozana atfen bazi bilgileri aktarmak istiyorum. Sadiye Talha Carlik Rusyasinin isgaline karsi Cibran asiretne mensup,Tokliyanli Baba ve Kamil Beg kardeslerin kontrolündeki cephede savasa katilmistir. Sadiye Talha savasci özelligi ve fedekarligindan dolayi Cibranli Xalit Beg araciligiyla savas sonrasi 1919 yilinda ABD'ye gönderiliyor. Sadiye Talha ABD'ye gitmesindeki amac askeri ve siyasi alanda egitim almasidir. ABD'de yaklasik 3 yil kalip,ekonomik ve sosyal iliskilerde zorluk cekmeye baslar. Kurdistandan gidip ABD'ye yerlesen bir Ermeni'nin acmis oldugu firinda calisip,okumak ister. ABD'de siyasi ve askeri egitim alip,almadigi husussunda yeteri kadar bilgisinin olmadigini belirtir.

Nurettin Zorboza'nin aktarimlarina göre 1922 yilinda Cibranli Xalit Beg'in kurmus oldugu Azadi Cemiyetinin faaliyetlerinin bölgede yürütülmesi icin Sadiye Talha'yi ABD'den cagirir. ABD'den askeri elbiseyle dönen Sadiye Talha Istanbul'da Osmanli yönetimince tutuklanir. Halit Begin devreye girmesiyle serbest birakilir. ABD'de kaldigi dönemlerde siyasi ve askeri faaliyetlerinden olsa gerek kendisine Kürd Said lakabi takilmistir.Sadiye Talha ABD dönüsünden sonra aktif olarak Azadi cemiyeti icinde faaliyet yürütür. O dönemlerde Istanbula gidip Seyid Abdulkadir,bölgede Seyh Aliriza, yine ABD'de kaldigi icin Ingilizce'yi bildigi icin Ingiliz misyonerleriyle görüsüyor.

SADIYE TALHA HAKKINDA YAZILANLAR

Cibranli Halit Bey'in kardesi oglu eski Mus mebusu M.Emin Sever'in Peyamaazadi sitesinde "Azadi örgütü lideri Cibranli Halit Bey adli makalesinde" Sadiye Talha hakkinda babasi ve amcasina atfen bakin neler yazmis?Halil bey yakalanmadan önce,Amcazadesi Halil Efendi"Kilicoglu",Halile Silo Varto'nun baskent köyünden,Abdullah Zeneabdi Varto inakli köyünden olusan üc kisiyle bir heyet olusturup,Haci Musa Bey Bitlis'te tutuklu oldugu sirada kardesi Nuh Bey'e gönderip,Azadi cemiyetine bagli olup olmadiklarini ögrenmek icin; ama süpheyle geri dönerler. Daha sonra yine Halit Bey'in önerisiyle; Seyh Abdullah Efendi "Melekanli" tarafindan Azizanli Sadiye Talha ,Usoe "Haci Yusuf "Solaxi,ve Halite Haze bu defa Haci Musa bey'e gönderilmis,onlarda iyi karsilanmamislar ve geri dönmüslerdir.

Halit Bey,Bitliste tutukluyken birkac kez kendisini kurtarma eylemi düsünülmüs,Seyh Said,oglu Seyh Aliriza,Kereme Kolagasi,Mehmet ve Resit'e Hetto birlikte Azizan'da Cibranli Sadiye Talha'nin evinde iken,diger Cibranlilardan Baba Bey,Kamil bey,Mahmet Aga kendi aralarinda Halit Bey'in Bitlisten kurtarilmasini..."tartisirlar.

Mevsimin kis olmasi ,baharin beklenip Halit Bey'in kardesleri Selim ve Ahmet Bey'le görüsülerek buna göre karar verilmesi önerilir. Daha sonra Halit Bey'in kardesleri Selim ve Ahmet Beyler,Sadiye Telha ve Halit Efendi ve diger akrabalari,Azadi cemiyeti üyesi Hesenanli Halit Bey'le görüsülerek Cibranli Halit Bey'in kurtarilmasini konusurlar. Mevsimin kar-kis olusu ,Norsin seyhleri,Hoytu asiretinin tutumlarinin belirlenmesi ve öyle hareket edilmesi karariyla bahara ertelenmistir.

Dikkat edilirse Sadiye Telha gerek Cibranli Halit Bey,gerekse Seyh Abdullah'e melekan tarafindan kendisine olan güvenden olsa gerek,siyasi iliskilerde,asiretler arasinda arabuluculuk,azadi cemiyetine mensup kadrolarin onun evinde toplandigini görmekteyiz. Ayrica toplantilarda planlama ve görevlendirmerde aktif yer aldigi icin hareket icindeki rolünü cok iyi ortaya koymaktadir.

Sediye Telha'nin büyük agabeyi HasanTelha Azadi cemiyeti icinde aktif olarak faaliyet yürütür. Hasan'e Talha Sex Said hareketinden sonra yakalanarak o dönemde Hinis'ta kurulan Harp divaninda yargilanarak idam edildigi,arastitmaci ve Tarihci Ismail Göldas'in konu hakkinda aciklamalarinin oldugunu Nurettin Zorbozan'a atfen aktarmak isterim.

Seyh Said ve arkadaslari yapilan ihanetler sonucu yakalanip,Diyarbakira götürülünce Sadiye Talha,Ahmet ve Selim Sever "Halit Beg Cibranli'nin kardesleri" ,Colig'li Yado,Yado'nun kayinlari Telli'nin agabeyi toplam 7 kisi ayrilip,Capakcur taraflarina daglara cekilip,1925-1927 yillari arasinda daglarda savasirlar.Sadiye Talha'nin icinde bulundugu Ahmet Beg gurubu,Seyh Hüseyin gurubu ve diger guruplar ortak bir karar alarak Suriye Kurdistanina "bin xete" 1926 yilinin sonlarinda giderler.

Sadiye Talha" bin xete" gidis maceralariyla ilgili daha evvel Seyh Hüsen,Seyh Abdulhamid Bilgin,Haci Enweri Baynonun portrelerinde ayrintilari burada tekrarlamiyacagim. Kurdistan tarihinde ismi fazla anilmayan bu uzun yürüyüste düsürülen ucak,yol güzergahindaki kurulan pusular,bazi Kürd asiretlerinin ihanetlerine karsi kahramanca savasanlardan biride Sadiye Talha'dir.

Sadiye Talha ile igili yazilan cok az seyler olmasina karsin,söylenen cok seylerin oldugunu belirtmek isterim. Tüm söylenenlerin anekdotlarini bir sonraki yazida aktarmaya calisacagim. Ingiliz gazeteci ve politikaci C.P.Scott'un "olgular kutsal,kanilar özgürdür" belirlemesini dikkate alarak yazilan ve söylenenleri derleyerek Kürd politikacilari ve arastirmacilarinin taktirlerine sunuyorum. Benim yazdiklarim agirlikli olarak sözlü ve yazili derlemelerdir. Tüm bu bilgiler tarihin süzgecinden gecirilerek rafine edilmesi gerekir. Yoksa tarih,kültür,bilim ve sanatla ici doldurulmayan siyasetin ,bos sloganlardan ibaret kaldigini hepimiz yakin dönemdeki taniklariyiz.

Sadiye Talha portresinin ücüncü ve son bölümünde görüsmek üzere yazimi sonlandiriyorum,selamlar.

 ******************





SADIN AGA "SADIYE TALHA" ÜCÜNCÜ BÖLÜM

ÜCÜNCÜ BÖLÜM
CEBAXCURDAN BIR PORTRE SADIN AGA "SADIYE TALHA"
Tarihteki toplumsal dönüsümlerin yükünü kimler cekiyor,soroldugunda akla öncelikle önderler gelir. Bu dönüsümleri yönlendiren önderleri ortaya cikaran,canini,kanini ,herseyini feda eden siradan nefer insanlara ,nedense tarihciler fazla deginmezler. Iste, Seyh Said hareketindeki Kürd aktivisti Sadin Aga bunlardan biridir. Cebaxcur mintiqasinda istisnasiz Yado'la beraber encok anilan bu sahsiyet hakkinda halk arasinda olsun,yakin cevresinden cok seyler anlatildi. Ama bunlar bugüne kadar yaziya dökülüp,tarihi bir vesika haline getirilmedi.Kaldiki Cebaxurda bilmeyen yoktur,Sadin Talha ile Yado'nun 2 yila yakin gerillacilik,bin xete uzun yürüyüs "Suriye Kurdistani" ,sürgünde,Xoybun toplantisi beraberlikleri velhasil birbirilerine hak hukuklari olan iki dost insandirlar.
Sadin Aga Sex Said hareketinde Ahmet Sever'in bulundugu gurubun icinde bin xete "Suriye Kurdistani"yakin akrbalari ve ailesi ile beraber gider. Sadiye Talha'nin iki esi oldugu,ilk esinin yakin akrabasi ve Sex Said hareketinden önce vefat eden agabeyinin esini nikahliyor. ikinci esininde Cebaxcur civarindan olan ve Xoybun cemiyetine Kürdler adina bayan olarak toplantisina istirak eden Cemile Xanim oldugunu belirtmek isterim. Suriye Kurdistaninda Xoybun toplantisindan sonra Sex Said'in oglu Aliriza,kardesi Sex Mehdi ve Liceli Fehmi Bilal ve ekibi tasfiye edililir. Xoybun yönetimi tamamen Bedirxani,Memduh Selim ve ekibinin eline gecmesinden sonra Türkiye cumhuriyeti 7 mayis 1928 tarihinde cikardigi af kanunula Sex Said ekbi Suriye Kurdistanindan ülkeye dönerler. Yanliz Sadiye Talha bu af kanununda degil Cumhuriyetin 10 yili dolayisiyla 1933 yilinda Atatürk'ün cikardigi af kanunuyla ülkeye döner.

Suriye Kurdistaninda yaklasik 6 yil kaldigi tahmin edilmektedir. Sadin Aga bu sürecte Xoybun toplantisina katildigina dair askeri elbiselerle Celaddet,Kamuran,Memduh Selim ve Yado'la cekttigi fotograflar en büyük kanitlardir. Sadin Aga'nin ikinci esi olan Cemile Xanim'in Xoybun toplantisina katildigina dair daha evvel yazdigim anekdotu esi Sadin Aga'nin portresinden dolayi tekrar aktarmak istiyorum. Xoybun toplantisina Kürd ve Ermeni delegeler katilir. Toplantida Ermeni bayan katilimcilar oldugu icin, Kürd tarafindan da Cemile Xanim'in katilmasi saglanir. Cemile Xanim'in toplantiya secilimesi zeki,akili ve cesur olmasinin yaninda endamli ve güzel bir bayan tipi olmasindan kaynaklanmaktadir. Bakin o döneme iliskin Cemile Xanim'in anlatimlari söyle?

Xoybun toplantisi o dönemlerde Suriye kontrolünde suanda Lübnan sinirlari icindeki bir kasabada toplanti oldu. Toplantiya katilan kesimler Kürd ve Ermeni delagasyonu üyeleri yerlerini alirlar toplanti baslamadan önce Kürd cevresinden yakinen tanidigim,Sex Said hareketinden bin xete gelen isimler,Bedirxaniler,Sükrü Sekban,Memduh Selim ve arkadaslariydi. Toplanti baslamadan evvel delegeler sigara icmeye basladilar. Bende sigara tiryakisi oldugum icin ayaklarimi üst üste atip,cebimden cikardigim sigarayi agzima koyunca Ermeni delagasyonundan biri beni demek izliyorki sigarami daha yakmadan bana yanasarak cakmagi yakip,sigarami tutusturdu. Ermeni delegasyonunun bu davranisini Yado "Yadin pasa" demek görüyorki? hemen esim Sadiye Talha'nin yanina gidip,tembihliyor. Kürd ileri gelen aristokrat sinifindan insanlarda burada,Cemile Xanim'i ikaz et? simarmasin,ayaklarini üst üste atmasin ve sigarda yakmasin,cok ayip ediyor.

Cemile Xanim Xoybun toplantisinda yasadigi bu olayi övüne,övüne anlatmaktaydi. Cemile Xanim Sadiye Talha'nin sehadetinden sonra Cebaxcur'da Haci Tayyip Beki'le evlenip,1960 yilinda hicaza gider ve orada vefat eder. Cemile Xanim'la evliliginde Sadiye Talha'nin Ayten isminde bir kizi oluyor. Bu kiz Sadiye Talha Sivas yari acik cezaevinde tutuklu bulundugu dönemde sürgünde doguyor. Ayten Xanim Cebaxcur'da beyaz esya elektronik ticaretiyle istigal eden Mehmed Ademci ile evli bulunmaktaydi. Ayten Xanim'in iki oglu Cebaxcur'da MHP teskilati nin aktif calisanlariydilar. Ögretmen olan bir kizida son dönemlerde Türkiye gündeminde epey konusulan Ali Kalkanci isminde meczup "deli,sapik,cahil" birinin tarikatinda ön saflarda faaliyet yürüttügü,hatta Ali Kalkanci'nin gizli kasasi diye medya'ya ismi yansidi. Ayten Xanim, elbette Sadiye Talha'nin kizi olarak cekttigi acilar,sürgündeki yasami ve yetim büyümesinden dolayi cocuklarinin bu durumundan rahatsizdi.

Ayten Xanim'in bu rahatsizligini eniyi anlatan bir anekdotu merhum Ismail Hakki Mütevellizade'ye atfen aktarmak istiyorum? Benle, Sadin Aga'nin kizi Ayten Xanim ayni binada kapi komsuyduk.Kürd siyasetiyle ic, ice biri oldugumu,Diyarbakir cezaevi süreci yasadigimi bilen Ayten Xanim'la binada her karsilasttigimda? cocuklarina gösterdigi sefkatin aynisinin hissini bana gösteriyordu. Beni her gördügünde duraksayip,oglum nasilsin?hatirini sormadan rahat etmezdi. Ben onun göz ferinden sunu his ediyordum-ki? beni her gördügünde babasinin yasadiklarini,kendisinin sürgün yasami,yetim büyümesi ve cekttigi acilar bir film seridi gibi gözlerinin önünden geciyordu. Ayten Xanim bu hisslerinden dolayi bana cok deger verirdi. Bana bu yaklasimi hic kuskusuz babasi Sadin Aga'la ayni amac ve kaderi paylasmamizdan kaynaklaniyordu. Ama,cocuklari'nin yasam felsefesi farkli oldugu icin benden uzaktilar.
Sadin Aga af kanunuyla 1930'lu yillarin ortalarinda kendi köyü olan Ezizana yerlesir.Agri isyani bastirilmis Xoybun cemiyetinin artik etkin faaliyetlerinin olmadigi dönemlerdir. Sadin Aga 1930'lu yillarin sonuna dogru bin xet'den getirdigi Xoybun bildirileri yapilan ihbar sonucu evinde yakalanir. Ihbar hakkinda cok spekülasyonlar yapilir. Spekülasyonlar birden fazla oldugu icin teferruatina girmeyecegim. Sadin Aga yakalanip,Sivas cezaevine götürülür. Esi Cemile Xanim`da Sivas`'ta ev tutup,oraya yerlesir.Türk devleti'nin tipki istiklal mahkemelerindeki önyargili karariyla,getirilen itirafcilarin ve düzenlenen gizli raporlar sonucunda 1942 yilinda Sadin Aga Sivas cezaevinde idam edilir. Sadin Aga'nin yakin akrabasi Nurettin Zorbozana atfen bir iki noktaya deginmek istiyorum. Sadin Aga cezaevindeyken esi ve cocuklarina Beritan asiretinden Haci Zilfi Kekec "Sorgucu" 40 altin yardim Sivasa gönderiyor. Sadin Aga idam edilmeden evvel yasanan anekdotu Nurettin Zorbozan'a atfen aktarmak istiyorum.

Sadin Aga hakkinda idam hükmü verildiginde o dönemlerde Sivas'ta askerlik görevini yapan Karliova/Xelifan Seyhlerinden Ahmed Yolcu'nun ailemize anlatimlari söyleydi? Sadin Aga idam edilmeden evvel Yüzbasi isteginin olup,olmadigini sorar? Sadin Aga Xalifan'li hemserim burada asker? bana idamimdan evvel gelip yasin okumasini istiyorum,demistir. Seyh Ahmed söyle anlatiyordu? Ben cezaevine gidip,Sadin Aga'yi gördüm. Benden yasin okumami istedi? Ben kendisini cok metanetli ve rahat gördüm. Yasin okuduktan sonra cezaevinden ayrildim. Benimde asker olmamdan dolayi,idam esnasinda bulunan askerlerle daha sonra görüsttügümde bana anlatimlari söyleydi? Sadin Aga`'yi ipe götürürken Yüzbasi cok agir laflar hakaret edereken,cellata sehpanin önünde ip cekmeyi bekliyordu. Sadin Aga tefekkürle basini ipe götürüp,cellati itekleyerek idam sehpasini kendisi cekip,Kurdistan sehidler kervanina katilir.Sadin Aga'nin ölüme böyle korkusuzca gitmesinden etkilenen tanik askerlerin anlatimlarinin özeti suydu?"Sükürler olsun ki;bizim gibi emirkulu(asker)boynu egik sefil hayati yasamaktansa,inandiklari hakikat ugruna ölüme yürümüs gözü pek insanlar da var bu dünyada."Iste Sadin Aga bu insanlardan biri oldugunu,gördügüm icin mutluyum,demek icimden gelmistir.
Sadin Talhanin sehadetti diger ölümlere benzemez. Bakin diger ölüm yolculuklarina götüren bir idam sehpasi,karanlik cukurlara gömmende canavar agzi,sevenleri ayiran kaderin kara belasi degildir. Sadin Aga'nin ölümü neye benziyor biliyormusunuz? o isiklar ülkesine cikan bir kapi,cennet saraylarina uzanan bir koridor,sonsuzluklara ucan bembeyaz kanatli bir burak gibidir. Nurettin Zorbozan'nin anlatimina göre Sadin Aga'la ilgili ülkemde, Cebaxcurda mintiqasinda dengbejlerin söyledigi strani bakin nasil aktariyor?
- Hesp u mire min qeru boze
- le ser linge pasin dilize
- miro miro mire miran
- Kare ti cibu li Sivase nav maciran.

"Beyimin At'i siyah ve beyazdir.Arka ayaklari üzerinde oynuyor.beylerin beyisin.Isin neydi Sivas macirlerin icinde."

Bu stranda söylenenlerden anlasilacagi gibi,Sadin Aga'nin gerillacilik yapttigi dönemlerde Yado ve ekibile bir süvari gurubu olusturmuslardi. Hatta,firarda bulunan Can Seyhlerinin es ve cocuklarini toplayip,baska alanlara nakletmek isteyen askerlerden,Yado ve Sadin Aga'nin süvari birlikleri bu aileleri kurtarmistir. Bir hatirlatma olsun diye,Sadin Aga'nin kizi Gülsah daha sonra Canli Sex Mustafa'nin ogluyla evlendigini belirtmek isterim.

Sadin Aga'nin uzlasmaci, siyasi ve askeri kimligi olan biri oldugunu yakin akrabasi Nurettin Zorbozan bakin su olayla anlatmaktadir. Seyh Said hareketinden evvel bölgede Cibran asireti ile Xormek asireti arasinda yasanan bazi olaylar bulunmaktaydi. Bu yasanan olaylar Kürd tarihinde kara bir yara olarak görülmektedir. Malumunuz Osmalilar döneminde olusturulan Hamidiye alaylarinin diger etnik,inanc guruplarini birbirine düsürme planlari Xormek ve Cibran asiretlerinide birbirilerine karsi kullanmistir. Sadin Aga Seyh Said hareketi basladiginda bu iki asiret arasinda var olan bu düsmanligin bitmesi icin kiz kardesi Sariye Xanimi Xormeklilerin ileri geleniyle evlendiriyor. Sadin Talha'nin Cebaxcurda Karerli olan yegeni Mehmet Xoca "Aydin" bir trafik kazazsi sonucunda vefat etti. Sadin Aga ailesile Xormekli yegenleri arasinda cok samimi iliskiler bulunmaktaydi. Sadin Aga'nin yapmis oldugu bu iliskiler aslinda siyasi ve tarihi iliskilerdir. Sadin Talha'la ilgili söylenen,anlatilan ve yazilanlari burada derlemeye ve toplamaya calisttim. Ummarim eksik ve yanlislaryla beraber Bu Kürd direniscisini anlatabildiysem,kendimi mutlu his ederim.Selam ve saygilarimla,
Not:Molla Selim Bitlis hareketinin önder kadrosu Cebaxcur'lu dimili Molla Selim'in portresinde görüsmek üzere,

Orhan Zuexpayij








 

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder